Men ko repeḷḷọk wōt

Jet rej mijak bwe jeḷā ekāāl ej kadikḷọk laḷ. Ak ñe kwōj lukkuun lale, men eo juṃae ear waḷọk. Peij in ej kōllaajrak: ta eṃōj joñe, ta ej juon kōmeḷeḷe, im ta ej pādwōt peḷḷọk — ñan bōr eo ej ruj wōt.

Ettino eo ej eddōkḷọk

Jibuki iiō remootḷọk, jet raar ḷōmṇak bwe physics enañin ṃōj. Ruo wōt kōdọ jiddik raar pādwōt. Jān juon ear waḷọk quantum physics, jān eo juon relativity — ruo oktak ko reḷaptata ilo ḷōmṇak kōn laḷ. Im rainin cosmology ej ba: jān aolep men ej kobrak mejatoto eo, jejeḷā wōt 5 bōlkwan jibuki. Bween — dark matter, dark energy — ewor etaer, ak ejjeḷọk mejāer. Men in eṃōj joñe: ke jej lale eḷapḷọk an jejjet, men eo jejaje ear ḷapḷọk wōt.

Naan eo „jejeḷā kadede aolep men” ear bōd ilo kajjojo bukwi iiō.

Kōtaan eo ettoḷọk ejjab jeḷate

Ruo mōttan meram jān ejja jikin eo wōt rej pādwōt juon, meñe rej kālọk ilo wāween ko rej juṃae doon — eṃōj mālejjoñe ioon elōñ ḷọk jān juon tọujin kilometer, ikōtaan juon satellite im laḷ. Erwin Schrödinger ear ṇaetan — entanglement — im ba ej ṃōttan eo eḷaptata an physics ekāāl. Kōn joñak kein, ilo 2022 raar leḷọk Nobel Prize; rej ṃool wōt.

Ruo men rej koba. Ṃokta: kwoban jilkinḷọk ennaan āindein — eo ej kalliṃur telepathy kōn physics, ej kalliṃur eḷap jān joñan. Kein karuo, im eñin lukkuun un: laḷ eban jepel ilo ṃōttan ko rej make iaan wōt. Jepel jān doon ejjab naan eo āliktata. Ta meḷeḷein ñan kōj — ej pādwōt peḷḷọk.

Ilju ejjañin jeje ijoko jabdewōt

Ilo men ko rediktata, e āinwōt an laḷ in kukure kōn dais: ñāāt juon atomic nucleus enaaj rup — physics ejaje unin ettino — im ear lukkuun pukot. Elōñ physicists rej ba ej lukkuun jide; ewor barāinwōt kōmeḷeḷe ko rej ba aolep men ej pen wōt ilo ettino. Ej juon kōmeḷeḷe, ejjab kaṃool. Ak pija eo ṃokta kōn juon clock ej etal wōt — e jako an alikkar: āinwōt ad jeḷā, ilju ejjab juon bok eṃōj an jeje.

Juon jinoin ippān doon

Aolep men ewor, ewor juon wōt jinoier — juon jinoin me jikin, iien im men raar waḷọk jāne. Im epaake eok jān aṃ ḷōmṇak: ṃōttan ko reddo an ānbwinnūṃ raar waḷọk ilowaan iju ko; māāl ilo bōtōktōkūṃ, kalsiuṃ ilo di ko diiṃ raar juon iien kijeek in iju. Men in eṃōj joñe. Kwōj nukun aolep men kwōj loi — ilo ṃool, ejjab ilo pija.

Ak to ko remāni jān iien eo ṃokta? Ilo equation ko an quantum physics, entanglement ejjab tūṃ — ej āj wōt: men eo ear uñūr juon men, ej eddāp ñan aolep men ej ioon tokālik, ṃae iien ejjeḷọk juon to emaroñ ḷoore. Ejjab jako — jab maroñ riite wōt. Eḷaññe āj eo ṃokta ej waḷọk wōt ijoko jet — āinwōt ilo meram eo erūttotata an lañ — ej juon kajjitōk in etale epeḷḷọk; cosmology ej riit pija ko an galaxy ko āinwōt wūdiddid in quantum an jinoin, eṃōj kaḷapḷọk e. Im aaet, mejatoto „ejjeḷọk kobban”, ñe kwōj lukkuun lale, ejjab ejjeḷọk kobban im ejjab jepel. Elōñ men ej pādwōt peḷḷọk ijin. Ak eddo in kaṃool ear oktak: āj ippān doon — ejjab ḷōmṇak eo eperan ilo physics in rainin. Jepel wōt jān aolep — enaaj kar ḷōmṇak eo eperanḷọk.

Iien im men eo ear pād

Relativity ejaje juon „kiiō” eḷap an utiej: ta ej „ilo ejja iien eo”, ej pedped ioon ijo kwōj jutak ie. Juon riit: aolep iien rej ṃool joñan wōt juon — men eo ear pād ejjab jako, ej pād wōt ijoko jet ilo iien, āinwōt juon jikin kweilọk ilikūṃ ejjab bōjrak an pād ñe kwōj wanṃaanḷọk. Ke Albert Einstein ear luuji jeran erūtto, ear jeje ñan baaṃle eo an: kōjepel eo ikōtaan iien eo ḷọk, kiiō, im iien ej itok — „ej juon wōt etoñ, meñe e pen”. Jet wiik tokālik, ear mej. Ej juon pija, ejjab kaṃool — rijeḷā ro rej kōbauwe wōt. Ak ej juon pija jān lukkuun lowaan physics: raan ko aṃ rej eḷḷā, bōlen ejjab meḷeḷein bwe re jako.

Eñjake eo make

Ettino eo eḷaptata epaaktata: etke ewor eñjake in aṃ kwe? Physics ej kwaḷọk kōn aolep men ekōjkan aer ṃakūtkūt — jān nabōj. Ta juon men jān lowa — ejjab pād ilo jabdewōt equation. Ñan rainin, ejjeḷọk ear jino kōmeḷeḷeik ekōjkan eñjake ej waḷọk jān men — ejjab kōn an jab kate, ak kōnke ijin wāween eo make ej jeṃḷọk. Jet rej ba: eñjake ej ṃōttan men ko pedped an laḷ — āinwōt energy. Ejjeḷọk emaroñ kaṃool e, ejjeḷọk emaroñ kajekdọọn — juon kōjām epeḷḷọk, ejjab juon katak. Juon wōt men elukkuun ṃool, im ej men eo wōt: bwe kwōj eñjake. Aolep men ko jet, kwōjeḷā kaki kōn wūnto in wōt.

Im Anij?

Ñan jet, jikin in epeḷḷọk ewor etan; ñan ro jet, ej pādwōt depakpak im ejjeḷọk etan. Physics ejjab pepe kake — ear jab jerbal eo an. Ak juon men ej kōṃṃane iuṃwin jibuki iiō: ej dāpij kōjām eo peḷḷọk. Eo ej tōmak, ejjab aikuj mijak e; eo ejjab tōmak, ejjab luuji bwilōñ eo an. Jikin in ear ḷapḷọk wōt, im ejjab dikḷọk.

Kōjepel jeḷā, ḷōmṇak, im men ko repeḷḷọk — ejjab kaṃōḷoik laḷ, ej kadepakpakḷọk e. Juon laḷ eṃōj kōmeḷeḷeik aolepen — enaaj kar ejjeḷọk jikin bwilōñ; laḷ in eḷapḷọk an wōr jān jabdewōt iien. Im bwilōñ ejjab juon men eḷap oṇean wōt: eo ej bwilōñ, ilo iien eo ejjab rọọl wōt ñan e make. Jet iien, men in ej men eo ej kameoeo.

Im ñe e bwe ñan bōraṃ: Menono ej pād

Jemjān jemjatin peij in ettoñḷọk: Ñan boñ

Lale aolep

Jān ijin kwomaroñ tōpar jabdewōt jikin — im bar rọọl.

Etke men in ej bọur Jino Menono Leḷọk Añkō Naan Roñjake Ñan boñ Nabōj
An unhandled error has occurred. Reload 🗙

Rejoining the server…

Rejoin failed… trying again in seconds.

Failed to rejoin.
Please retry or reload the page.

The session has been paused by the server.

Failed to resume the session.
Please retry or reload the page.